About the www.Alaskool.org project and its developers

LIN`GIT NAA.GU DAA`T AT
CONCERNING TLINGIT MEDICINE

Kalnaa·kw x’ei · dax
by Emma Williams

 

1 Haa tlei·l tlax xwasaku kutx
hei` wei s'axt' yoo’ twasaa·gu at.
A daa`kak'ats'i awei` aa`x duxas'ch s'e.
A a kaxi awei` aa`x dulxas'ch.

5 A we naa·kw sakwx dulyei·x yaa a kaxi.
Dustaa·ych yei’ kugei` hee·n kat.
X'aa`n yax x'ananee`ch yan woo`.ee`yi.
Aa`x daa`k dus.inch.
Kat.lchaa·ych s'isaa` too·nax.

10 A awei` atx dustee` nuch,
yoo’ ax ee`n katnee·k,
yaa s'aa`gi tunee·kw yis yak'ei·,
ka kaa` shei`yi alk'ei·,
ka kaa` tei·x' nee·gu ax dashee`,

15 yoo’ katnee·k.
Ayaa` kutstee` tsu
a xoo`de yei` yoo` dutsnee`gi aa`,
shaa·ch' yoo’ dwasaa·kw,
yaa gil'yaa`nax koos.aa·ych,

20 ka ch'oo` ya kei`shish yoo’ twasaa·gu aa`sax·w saa·ni kaa`nax koos.aa·ych,
shaa·ch',
A xaa`di ayoo` yei` daa`tnei` nuch tsu.
A tsu a xoo` yei` t.uxx' nuch,
yaa shaa·ch’ yoo’ twasaa·gu.

25 A ku.aa` yoo’ ayoo` kaa tei·x' nee·gux' yak'ei·. (phon. wak'ei·)
A yaa kusa.aa’t' kaa xoo`t yei` woo`nee`yi,
ayaa` yaa’ ax xan aa` du ee’shch
haa x'ei`s yei` woo`snee`yin a.
Ch'aa·kw, 1918,

30 kaa xoo`t yei’ wanee· yoo influenza yoo’ dwasaa·gu nee·kw.
A yaa haa x'ei`s yei’ aw`snee`,
s'axt', ka ya shaa·ch',
ka x'us' kaxi, ka yan loo`ni,
yoo k'oo’x' a kaa’ yei natee`ch aa`.

35 Yei’ ayaa` woo`sh xoo`x' has awlyex haa` x'ei`s.
Ayaa· tudanaa` nuch,
ch'a dee`x wutulyex.
Aa tlei·l haa woo`nee·kw,
yaa haa kaa’ jiwdagoo`di,

40 yoo koo`wa.ee`ni nee·kw.
Yoo taa·kw k'adei·n haa x'ei·x has aa`watee`.
A t'aa`kde awei`s
Naa·s ee`x,
tlei·x' shal kat,

45 shal tlen` yoo` gatoo`lxwenk nuch
tlei·x' dahee·n tlei·x' yakyee`.
Yoo Naa·s ee`x ka yoo s'axt'
woo`sh tin has awstaa·.
Dei` yaa’ ax xan aa` du tlaa’ch yei’ haa yawskaa`,

50 "Goo`x' sa hee·n hee ee·t wahaa·,
hinyei`t shoo`wu naydanei·x."
Ch'a aa`x tlei·l haa woo`nee·kw,
yoo at atx tusatee`yi,
yaa’ ax xan aa` du ee’shch

55 ch'a tlakw yaa` nagut. (phon. tlakw waa`)
Yee·s aa` yei` yoo` has asnee`k tsu,
kawt.lal'oo’x'u itx' yoo’ awstayi aa`,
yoo naa·kwx has aw`lyex haa jis,
yaa nee·kw kaa` xoo`t yei` woo`nee`yi.

60 Yoo Naa·s ee`x ayoo`
x'ei·gaa` atx wustee`,
ch'oo` kunaa’ yatee`yi nee·kw koo·t woo`tee`yi yoo’ a,
yei` kunexch atx dustee`yi,
yaa s'axt'.

65 Ayaa yei’ ayaa` xwaskoo· a daa`t at,
aa yaa ax xan aa` du tlaa’ch,
Kinle yoo’ dwasaa·kw du saa`yi,
hoo·ch ax ee`n akanik noo`jin,
ach ayaa` xwaskoo·.

70 Ka yaa·t'aa` tsu,
yaa yei’l', yei’l'xaa`di,
a ku.aa` ax tlaa’ ganee·kw,
du x'ei`s yei` wdutsnee`.
Yoo yei’l'xaa`di kei` kawduts.haa·,

75 wut.l.oo’s'i itdax awei`,
has akaw`st'ex',
a yaa·x' awei` s aw`staa·.
A ayoo` ax tlaa’ x'ei`x has aa`watee`.
A ku.aa` yoo pneumonia yoo’ dwasaa·gu nee·kw ayoo`

80 du ee’ yei` woo`nee` ax tlaa’,
aa`wat'ee`.
Ayoo· du x'ei`s yei` wdutsnee`
Yoo yei’l' kaxaa`di.
Tlax wultsee`n.

85 Yan shkwax' yei haa tee`yi ayoo`,
du ee·t at watee·.
A ayoo` du x'ei`s yei’ awsnee` shaa`watch,
yoo yei’l' kaxaa`di.
Ax ee`n kaw`twanee`k shei’x'w,

90 shei’x'w yoo’ dwasaa·gu aa`,
a kaxi tsu naa·kwx sitee`.
Dustaa·ych,
tlax x'aa`n yax nanee`ch a hee·ni.
At too·nax kaw`t.lchaa`yi itx' ayaa`,

95 tsaa’ a too·tx dunaa` nuch, naa·kw.
Ka xwastee·n,
ax ee’sh du waa`k nee·gu,
aa’ jikawdwakaa`,
du waa`k aa`n a.us'kw nuch

100 yoo shei’x'w hee·ni.
Ayaa` du jin tin akwach nuch,
a kax' wuch yaa`x yoo` atlgink nuch,
yoo du jin tin du waa`kx akwaa`ji.
Ka tsu askukk a jee` yei` yatee`yi kaa’

105 tsoo` atx sitee` yoo shei’x'w.
Ka a xoo`wu
yoo shachk kaa`x yei daa`dnei` nuch at.
Yoo` at oo`wayaa·, yan t'ani,
yei’ kwaa` kutlyaa·tl',

110 shachk kaa` kasa.ei·x.
A tsu a xoo` yei` yoo` dut.snee`k
askukk koo’ yei` tee`yi,
ka kaa` daa` hei·l ulchee`ni
atx duts.tee` ax',

115 yoo naa·kw.
Yoo’ ayoo` ax ee`n katnee·k.
Ka yaa ax shatxch ax ee`n kaa`wanee`k,
Taa·kw Aa`nix',
kuw`snee`x yoo kaa’ --

120 dlei`t kaa’ch yei yasaa·kw ulcer --
du yoo`wux'yee’ wdwat'ee`.
Tlei·l aa`de at gwaa`xaa`yi ye.
A ayoo` du chaa`nch du x'ei`s yei` wsnee`
yoo naa·kw, shei’x'w,

125 ka yoo yan t'ani oowaa` nuch at (phon. yoo wan)
shachk kaa’ kasa.ei·x nuch.
A yaa`de yaa` nasxuk,
ayu du chaa`nch du x'ei`s yei` wsnee` yoo naa·kw.
Adanaa` nuch

130 nas'k dahee·n tlei.x' yakyee`
hinyei`t shoo`wu.
A jee`dax woo`nee`x.
Du yoo`wu aw`snee`x,
yoo ulcer yoo’ dwasaa·gu at aw`snee`x.

135 Yee`dat yei’ daa’.it kutgei·.
nee`tl jee`t.
Aa`gaa· tsaa’ ak' aa`wahin
yoo naa·kw x'ei·gax satee`yi.
Yei’ ayoo` xwaskoo·,

140 yaa yei’ gugei·nk' a daa`t
yaa shei’x'w
ka yoo shachk kaa`nax koo`s.aa·ych --
haa`w usyaa`,
kutstee` a saa`yi,

145 tlei·l kwa xwasaku.
Ka ch'u yoo yei’ toosaa·kw nuch yoo shachk latsee`ni,
dei·x yee`daa`de yatee`.
Kindachoo·n a daa` katlxwas'i aa`,
yoo’ a kayaa`nx'i saa·ni yei’ kutlsaa.,

150 a tsu, a xoo`x shukattee`,
tlei·l yoo yinde lukool.at aa` a kayaa`ni, (phon. yoo winde)
a yoo kindachoo·n yan kool.atch aa` ayoo`,
a tsu, a xoo` yei` t.uxx'.
A ayoo` yoo kaa’ ach wusnee`x du yunee·gu,

155 doctor-ch du ee`n kanee·k ulcer ayoo`,
tlei·l aa`de at gwaa`xaa`yi ye.
A yoo naa·kw adanaa`yi ayoo`,
ch'u tle gunei’ wagut tsu,
ch'u tle tsu gunei’ at waxaa·,

160 a yaa ach wusnee`x.
Ak' ayahee`n,
yoo naa·kw, Lin`git naa·kw,
du ee·t wudashee`yi.
A yaa yee`dat ch'u wei’ yagoo`t,

165 a tlakw yaa Lin`git naa·kw atx astee`.
Yei’ ayaa` koogei· Yaa xwaskuwu aa`
a daa`t at yoo naa·kw.
Yaa tlei·x' aa` tsu,
yaa ax xan aa`,

170 ax xan aa` nee·gu --
tlei·l wut.saku waa’ sayoo` yanee·kw --
ch'a tlei`x ee`t kaa’ yei` yatee`.
Yoo doctor-ch du x'ei·x tee`x naa·kw
tlei·l du ee·x udashee`.

175 Ach ayoo` ax tlaa’k'w haa woo`tsaa’y ax shatx tin,
"Shachk kaa`dei· kaxtoo.aa`t.
Aa`gaa·kukaxtooshee· wei naa·kw,
Nas'k yee`kaa`de yatee`.
Aa wtoot'ee`yi,

180 de waa’ yee` gwanee`xi sawei`,
haa` yayee`de yei` kugastee·," yoo’.
Ayu du ee`n wutwa.aa`t shachk kaa`dei·.
Naa`lei· at wutwa.adi ye.
Ayu aa’ haa ee`n akaawanee`k

185 waa’ sa duwatee·n yoo kayaa`ni,
ka yoo guwakaa·n tsee·gi yoo’ toosaa·kw nuch at,
a xoo`ni,
a kwa ch'a dei·x ayoo` yaa`nax koos.aa·ych kindachoo·n,
ka yoo k'uwaa`ni tsu.

190 A tsu ch'a dei·x woosh t'aa`kx' kana.ei·ni.
ch'u tle k'wat'x' saa·ni yax katxwas' a kayaa`ni.
Diyashk yoo’ at.
Ka yoo’ at tsu,
aa·tagwei·x'i xaa`di,

195 a tsu, aa`gaa· kutooshee·,
a woosh gunayaa·x wutut.aa`t.
Haa shukaawajaa· ku.aa`
aa`gaa· kukaxtootee’s' at.
Ayu a kax aa` xwaagoo`t

200 yoo guwakaa·n tsee·gi yoo’ toosaa·kw nuch at.
A yax yatee`,
a ch'a dei·x kwa yoo yaa`nax koos.aa·ych a ayoo`, (phon. yoo waa`nax)
naa·kwx dulyeix a ayoo`.
Ka yoo k'uwaa`ni yoo’ tswasaa·gu aa` ku.aa`,

205 a ayoo’ ax tlaa’k'wch a kax woo`goo`t.
A sh tugaa` dati ayoo`,
tle "Gunalchee·sh" yoo’ yaa`wakaa`, (phon. yoo’ waa` …)
"De aa` xwaa`t'ee`."
A yoo·de kei` wa.ix' ax shatx, Daa`gei·s,

210 "Aa xwaa`t'ee` yaa aa· tagwei·x'i."
"A xaa`di x'wan,"
yoo’ yaa`wakaa`, (phon. yoo’ waa`wakaa`)
"a xaa`di kei` kasaha.
K'e kunakayaa`.

215 Yat'ee’x' wei’ at,
yoo’ a, yat'ee’x';
ch'a kunakayaa`.
A daa`x kagee`s.ha."
Ayoo` a daa`x kukaw’ts.haa` ax shatxch.

220 Haa, waa’nee· sawei` ayaa`wadlaa`k.
Nalyei·de kanas.ei·ch yoo’ a xaa`di.
Awei akanee·k, "Yaxwaa`dlaa`k."
Ax tlaa’k'wch kei` wa.ix',
"K'e a xaa`dit ee`lgin.

225 Wudanaa`gu tlei·l uk'e."
"Tlei·k'," yoo’ yaa`wakaa` ax shatx, (phon. yoo’ waa`wakaa`)
"ldakat yak'ei·."
Dlei`t kaa’ x'ei·nax yei’ yaa`wakaa`,
"Thank you, God, wutwat'ee` ya naa·kw."

230 Woo`sh xant wutut.at.
Yoo’ ayoo` woosh kik yaa`yi ayoo`,
yoo nas'k yee`kaa`de yatee`yi at.
A ayoo tle aa`n ee`k wutwa.at.
Nei`lde yei’ aw`snee`.

235 Nei’lx' awei` tsaa’ aw`staa·.
a dei·x yakyee` it awei`,
aa`n haa`t wagut,
ch'u at xa.aa· yaa· nei`lx',
ax' haa xant yei’ aw`snee·.

240 Nas'k, nas'k yee`kaa`de t'oo`ch'inei`t kaa’ yei’ aya.oo·.
A yei’ haa yawskaa`,
"Wei· hinyei`t shoo`wu x'wan,
nas'k dahee·n tlei·x' yakyee`,
anaxdanaa·.

245 Lil a x'aa·x yaa` koo`xixjik.
Ch'oo` l ldakat yaa· nas'k t'oo`ch'inei`t akawoo`ll'oo’x'u,
yei` kaxyisatee·n kei shakuxdanoo·k," yoo’.
"Wei·t gwagoo·t
ka at gwaxaa·."

250 Hei yei’ woo`tee`.
Yoo nas'k t'ooch'inei`t yax ayakalal'oo·x',
ch'u tle du yaa`gu daa` yux woogoo`t.
Ch'u tle yoo woo`nee`x,
ch'u tle gunei’ at waxaa·.

255 Yei’ ayaa` koogei· wei a daa`t xwaskuwu at
yaa nas'k yee`kaa`de xwaa`sayi aa`,
yaa k'uwaa`ni,
ka aa· tagwei·x'i xaa`di,
ka yaa guwakaa·n tsee·gi usyaa` nuch at

260 ch'a dei·x a yaa`nax koos.aa·ych,
woosh kik adi ayaa`.
Yei’ aya nas'k woosh tin dustaa·ych.
Yei’ awei` xwaskoo· a daa`t at.
Haa yaa yan tsu

265 a ku.aa` tee·l naa·gux sitee`,
goo` sa woo`sei’l'i ye,
a yis yei yoo` dutsnee`k.
A tsu xwastee·n
aa`de yaa· ax xan aa` du x'oo`s

270 at k'atsk'ux satee·
yan shkwaa’ yei` kunatee`jin ch'aa’kw,
tlei·l aa`nx' yei koo`tixx'w nuch –
a du x'oo`s aawas'uw.
Aya du kaa·k shatch wuskoo· yoo naa·kw,

275 aa`s daa`k'oo’x'u,
ka tsaa` l'oo’t'i yoo’ dwasaa·kw kayaa`nx'i saa·ni,
goo` sa hee·n ax kaa`wadaa`
a x'ayaa`x s'ix'gaa` kaa`de koo`ls'ix'wch,
a yaa`yi

280 yoo tsaa` l'oo’t'i yoo’ dwasaa·gu kayaa`ni yatsx'i,
yei’ kutlsaa·,
ka yaa·x' awe wei· yan,
yan daa`k'oo’x'u,
yei` has awsnee`,

285 ka haa`w t'ani gitgayi yoo’ toosaa·kw nuch at.
Yoo daa`x'oo`n at ayoo`,
yoo naa·kw,
ayoo` yoo kutl'kw aa`x has aawa.oo’s',
wei· kayaa`nidax.

290 Yoo nas'k yatee`yi aa` ayoo`s has akaa`wat'ix'.
Yaa·x' ayu yoo k'oo’x' tin has akawlwus'.
A yoo du kaa·kch ayoo` a daa`t yawstak.
Du x'oo`s yoo woos'ei’l'i ye,
aa`was'uwu ye,

295 has awoo.oo’s'i k'adei·n,
yaa.x' awei` woo’shde aw`lshaa’t du jin tin,
latsee`n tin yoo’.
Yaa·x' awe wei’ at xashti kaa’ yei s aa`wa.oo`
guwakaa·n doo·gu,

300 wei· k'oo’x'ka wei· kayaa`ni,
nas'k yee`kaa`de,
ch'oo` tle a ka,
aa`n has akaa`was'it,
ch'u tle tleeyei·x'.

305 Ch'u tle a kaa’ gunei’ woo`xee`xi tsaa’
tsu a dasei’ has aa` wootiych,
ch'oo` a itde awei`,
wei’ aa`s daa`k'oo’x'u.
Awu a,

310 ch'oo` wei aa`s daak'oo’x'u,
wei’ at xashti kax',
a kat has akooyee`kch, (phon. akoowee`kch)
a kinaa· s'isaa` tin has akoo`s'itch.
Aa ach wusnee`x du x'oo`s,

315 dei yaa woosh xani yei haa datee`yi.
A yoo doctor-ch daa` yoo’ akoo`lgingi awstee·n,
du yaa’ lk'ei·, (phon. du waa’)
ach x'ei`woo’s',
"Daa` sa atx yee`ystee`?"

320 Aa`n akanee·k, "Aa`s daa`k'oo’x'u ayaa`
ach wusnee`x yaa’ ax x'oo`s,
tee·l tlen`."
Aa yei’ awei` xwaskoo· yaa·t'aa,
yaa· k'oo’x' ka yaa· kayaa`ni tin woo`sh xoo` yei` wt.snee`yi,
aa`de atx dutstee`yi ye.

 

 

Alaskool Footer

Alaskool Central | Alaskool Topics | Curriculum | Places | What's New | Alaskool Resources | Links | About Alaskool | Guestbook | Search | Contact Alaskool

Copyright 1998-2004, UAA-ISER. Individual copyrighted materials on this site are used with permission from the author or copyright holder and are provided for educational and informational purposes only.

This site has graciously been supported by the Institute of Social and Economic Research, University of Alaska Anchorage, First Alaskans Foundation, CIRI Foundation, Alaska Humanities Forum, and U.S. Department of Education.
Alaskool is developed and maintained and hosted at
Institute of Social and Economic Research
University of Alaska Anchorage
3211 Providence Drive
Anchorage, Alaska 99508 USA
(907) 786-7710